Có tu dưỡng hay không tu dưỡng cũng là sự khác biệt giữa quân tử và tiểu nhân. Dưới đây là vài chuyện xưa về phương diện tu dưỡng của người quân tử.

Coi trọng lý lẽ chứ không coi trọng ngôn từ

Một lần, mấy học trò của Khổng Tử thảo luận với nhau, có ngôn từ bộc trực, khẩu khí mạnh mẽ, vẻ mặt thay đổi rất nhiều. Tử Trương nói: "Thảo luận vấn đề như thế nào, thì Thầy đã làm gương cho chúng ta rồi. Tôi nhớ lúc Thầy nói chuyện thì ngôn từ khá từ tốn, thái độ ôn hòa mà ý chí kiên định, tác phong thận trọng mà có ý tôn kính. Khi chưa hiểu rõ ý kiến của người khác thì trước tiên trầm mặc lắng nghe, rồi bình tĩnh ôn hòa mà cẩn thận nói ra quan điểm của mình. Có thể suy đoán được suy nghĩ của người khác mà khiêm nhường lễ độ. Giải thích cao siêu mà phù hợp với Lễ Nghĩa, lòng dạ khoáng đạt mà có thể đối đãi với người khác bằng thái độ khoan dung rộng lượng. Lời nói và việc làm đều gương mẫu cho nên Đạo nghĩa có thể được hoằng dương. Người thiếu tu dưỡng khi thảo luận vấn đề, thì chỉ căn cứ theo tâm ý của bản thân, thường tự cho mình đúng, chuyên xoi mói sai lầm của người khác, mắt trợn trừng, lời nói bức thiết như phun trào, thao thao bất tuyệt như nước sôi, dùng tình cảm thay cho lý trí, thái độ cố chấp. Bậc quân tử không làm như thế. Chúng ta cần phải học tập Thầy".

Tử Hạ hỏi Khổng Tử: "Quân tử có tôn sùng ngôn từ không?".

Khổng Tử nói: "Quân tử tôn sùng đạo lý. Có tri thức uyên thâm nhưng không hiểu đạo lý xuyên suốt trong đó, thì không phù hợp với yêu cầu tri thức chính xác của bậc quân tử. Từ ngữ trau chuốt hoa mỹ, ba hoa khoác lác, không phải là điều người ta muốn lắng nghe. Người tu dưỡng đạo đức cao thâm đều cần phải cung kính đối đãi với người khác, để bảo vệ cho thành quả tu dưỡng đạo đức của bản thân. Người trí tuệ thông minh đều cần phải rất mực khiêm tốn không tự cho mình là đúng, để bảo vệ cho trí tuệ thông minh của mình. Người có kiến thức sâu rộng đều cần phải luôn nhắc nhở bản thân còn rất nông cạn, để bảo vệ bản tính của mình. Đó chính là biện pháp tiết chế bản thân, khiến tâm lý bản thân vĩnh viễn duy trì được không gian cần phải có".

Nơi nào không thể giáo hóa?

Ngày xưa, nông phu ở núi Lịch xâm chiếm ruộng nương của người khác, vua Thuấn tới chân núi Lịch cày cấy, một năm sau, chuyện như vậy không phát sinh nữa. Ngư dân dọc bờ sông Hoàng Hà tranh giành những chỗ đất cao trong dòng sông, vua Thuấn tới nơi ấy đánh cá, một năm sau, ngư dân nơi ấy đều biết kính nhường người già cả. Người làm đồ gốm sứ ở vùng đất phía Đông thường làm ra những sản phẩm kém chất lượng, vua Thuấn tới nơi đó làm gốm sứ, năm sau, các cơ sở chế tác đồ gốm sứ đều rất vững vàng.

Khổng Tử ca ngợi: "Cày ruộng, đánh cá, làm gốm, đều là những sự việc mà vua Thuấn phải quản lý, nhưng mà, vua Thuấn tới những nơi đó làm những việc như thế, là để giải quyết những sự tình kia. Vua Thuấn lấy sự nhân đức và thành tín để cảm hóa dân chúng, dân chúng đều nguyện ý theo ông, đó chính là cách giáo dục của Thánh nhân!".

Nghiêm khắc với bản thân, khoan dung với người khác

Nước Tấn đánh nước Sở, người nước Sở đã tránh lui 90 lý (khoảng 45 km), nhưng sự tấn công của quân Tấn vẫn chưa ngừng lại. Quan đại phu nước Sở nói: "Xin cho thần phản kích".

Sở Trang Vương nói: "Khi các vị tiên vương của chúng ta còn trị vì, nước Tấn không tấn công nước Sở. Nhưng tới đời ta, nước Tấn lại tới tấn công chúng ta, đây là tội lỗi của quả nhân rồi. Nếu như hạ lệnh tiến công nước Tấn, các quan đại phu nước Sở tất nhiên sẽ bị sỉ nhục và bị hại, làm sao ta lại để cho các đại phu bởi vậy mà bị sỉ nhục đây?".

Đại phu nói: "Khi các vị tiên vương còn sống, nước Tấn không tấn công nước Sở, nhưng tới khi thần làm đại phu thì nước Tấn lại tới tấn công chúng ta, đây là lỗi lầm của thần. Xin cho phép thần phản kích".

Sở Trang Vương cúi đầu khóc một lúc, sau đó đứng dậy chắp tay vái các vị đại phu.

Người nước Tấn sau khi nghe được chuyện này, nói: "Vua tôi đều có thể chủ động nhận lấy lỗi lầm, Vua còn có thể biểu hiện khiêm tốn lễ độ như thế trước mặt bề tôi, có thể thấy toàn thể trên dưới đều đồng tâm, quân đội cũng đồng tâm hiệp lực. Bởi vậy xem ra, nước Sở e rằng tấn công không nổi rồi". Thế là, quân Tấn liên tục suốt mấy đêm liền đem quân trở về nước.

Khổng Tử bình luận: "Giữa triều đình, Sở Trang Vương chỉ nhờ một câu nói đã có thể đẩy lui quân địch ra ngoài vạn dặm. Vua tôi có thể coi trọng tu dưỡng đạo đức, cho nên xã tắc được an bình. Nước Sở sau này có thể trở thành cường quốc, cũng là lẽ đương nhiên thôi. Trong "Thi kinh" nói: "Khoan dung khiêm tốn đối đãi với gần xa, nhờ đó mà an định được quốc gia", chính là đạo lý này.”

Bậc quân tử bất kể là đối mặt với chuyện gì đi nữa, cho dù ở trong những lúc khó khăn nhất, họ đều dùng đạo nghĩa nhắc nhở bản thân, nghiêm khắc tự kiểm điểm, bên ngoài là giữ vững đạo nghĩa, thực chất là giữ vững lương tâm và lương tri của chính mình. Lấy tâm thái tĩnh lặng và an bình hạnh phúc để làm thật tốt chức trách của bản thân, nghiêm khắc với chính mình khoan dung cho người khác, từ bi với chúng sinh. Đó là điều mà chúng ta vĩnh viễn chớ nên quên.